Para · suiker, koffie, cacao, katoen, hout
Jodensavanne: 9.000 tot slaaf gemaakte mensen rond één dorp
Jodensavanne aan de Surinamerivier in Para was het centrum van een Portugees-Joodse plantersgemeenschap die rond 1700 met ongeveer 500 eigenaars zo’n 9.000 tot slaaf gemaakte mensen in bezit had; de synagoge Beracha Ve Shalom werd in 1685 ingewijd en de site staat sinds 2023 op de UNESCO-werelderfgoedlijst.
Controleer dit Deze pagina is samengesteld uit gepubliceerde bronnen en is nog niet ter plaatse geverifieerd. Wie namen, jaartallen of eigendomsgeschiedenis beter weet: laat het ons weten, dan passen we het aan met bronvermelding.
Sefardische joden, gevlucht voor de inquisitie en via Brazilië en Cayenne aangekomen, kregen in 1665 koloniale privileges en een begraafplaats. De oudste nederzetting lag bij de Cassiporakreek en dateert uit de jaren vijftig van de zeventiende eeuw; ongeveer dertig jaar later verhuisden de bewoners twee kilometer stroomafwaarts naar de plek die in 1684 Jodensavanne werd. De bakstenen synagoge Beracha Ve Shalom, Zegen en Vrede, werd in 1685 ingewijd en is de oudste bewaarde synagogeruïne van Amerika.
De plantages eromheen verbouwden suikerriet, koffie, katoen en cacao. De schaal is het punt: aan het eind van de zeventiende eeuw woonden er ongeveer 600 mensen op Jodensavanne zelf, die meer dan veertig plantages bezaten waarop meer dan 9.000 mensen tot slaaf waren gemaakt. In 1694 telde het gebied ongeveer 9.570 zielen, van wie er 9.000 onvrij waren. In 1737 waren 115 plantages in joods bezit.
Jodensavanne is geen plantage in de emancipatieregisters van 1863, want de nederzetting was toen al dertig jaar verlaten: in 1832 brandde zij af, volgens meerdere bronnen tijdens een opstand van tot slaaf gemaakte mensen. In 1860 werd de laatste synagogedienst gehouden. De omliggende Para-plantages werden na de emancipatie grotendeels houtgronden, die door de vrijgemaakte bevolking werden teruggekocht.
Wat er staat is de ruïne van de synagoge, bakstenen funderingen, oude bootinhammen en drie begraafplaatsen in het savannebos: de begraafplaats bij de Cassiporakreek met 216 zerken en het oudste graf uit 1667, de begraafplaats Beth Haim bij Jodensavanne met ongeveer 452 graven van 1685 tot 1873, en een Afrikaans-Creoolse begraafplaats met ongeveer 141 graven. De opschriften zijn in het Hebreeuws, Portugees, Spaans, Nederlands en Aramees.
De site is sinds 2009 nationaal monument en werd in september 2023 als Jodensavanne Archaeological Site op de UNESCO-werelderfgoedlijst gezet, nummer 1680, na vijfentwintig jaar op de voorlopige lijst. Zij ligt ongeveer 50 kilometer ten zuiden van Paramaribo en is over de weg via de Avobakaweg en de brug bij Redi Doti te bereiken, of per boot in ongeveer twee uur. Entreeprijzen lopen in de bronnen sterk uiteen; vraag ze vooraf na bij Stichting Jodensavanne.
Veelgestelde vragen
Hoeveel mensen waren rond Jodensavanne tot slaaf gemaakt?
Aan het eind van de zeventiende eeuw woonden er ongeveer 600 mensen op Jodensavanne die meer dan veertig plantages bezaten met meer dan 9.000 tot slaaf gemaakte mensen. Een telling uit 1694 komt op ongeveer 9.570 zielen, van wie er 9.000 onvrij waren. In 1737 waren 115 plantages in joods bezit.
Waarom staat Jodensavanne op de UNESCO-lijst?
De site werd in september 2023 ingeschreven als Jodensavanne Archaeological Site, nummer 1680, onder criterium iii: uitzonderlijk getuigenis binnen de Atlantische Sefardische diaspora van een joodse gemeenschap die van de zeventiende tot de negentiende eeuw als staat binnen een staat functioneerde in een slavenmaatschappij.
Staat Jodensavanne in de emancipatieregisters van 1863?
Nee, want de nederzetting was toen al verlaten: zij brandde in 1832 af en de laatste synagogedienst was in 1860. De omliggende plantages in het district Para komen wel in de registers voor; zoek daar op plantagenaam via de emancipatiestukken van het Nationaal Archief.