Mariënburg: de plantage waar de eerste Javanen aan land kwamen

De plantage werd in 1745 gesticht door Maria de la Jaille, weduwe van David de Hoy; in het Sranan heette zij daarom Di Hooy. Zij begon als suikerplantage, ging in de negentiende eeuw een tijd over op koffie en keerde daarna terug naar suiker. Het land was gekapt en werd bewerkt door mensen die uit West-Afrika waren verscheept, en daarna door hun kinderen. In 1770 was het 500 akkers, in 1795 duizend. Het eigendom wisselde vaak: Taesch, de boedel Landsknegt, Van Arp, en bij de emancipatie Fraissinet en Van Baak.

Bij de afschaffing van de slavernij op 1 juli 1863 werden op Mariënburg 99 mensen vrijverklaard, en werden voor hen 21 nieuwe achternamen ingeschreven, waaronder Akkerbouw, Bergsteen, Boschrijk, Hoekveld, Hofdom en Houtsnee. Voor wie een familienaam zoekt is dat het bruikbaarste feit op deze pagina.

In 1882 kocht de Nederlandsche Handel-Maatschappij het toen verlaten terrein en opende er op 23 oktober 1882 een centrale suikerfabriek, in haar tijd de grootste en modernste van Suriname. Er kwam een spoorlijn van twaalf kilometer om riet aan te voeren van Visserszorg, Alkmaar, Zoelen, Voorburg en Suzanna’s Daal: de eerste spoorlijn van Suriname. De arbeid kwam nu van contractarbeiders. De allereerste Javaanse immigratie naar Suriname, in 1890, was volgens het Nationaal Archief letterlijk een proef op Mariënburg: de eerste 94 Javanen kwamen op 9 augustus 1890 aan en gingen hierheen. In 1900 werkten er 2.648 mensen, van wie 1.632 onder contract.

In juli 1902 legden de rietkappers het werk neer over loon: de verhoging van 15 naar 24 cent per bed was volgens hen te weinig. Op 29 juli 1902 werd de Schotse directeur James Mavor in het veld doodgeslagen en gestoken; hij had 47 verwondingen. De volgende dag arriveerden 94 militairen en 30 politiemannen uit Paramaribo en 29 man uit Fort Nieuw Amsterdam, en er werd ongeveer 117 keer op de samengedromde arbeiders geschoten. De bronnen komen uit op 24 doden; over het aantal gewonden lopen zij uiteen, 32 of 39. De doden werden in een massagraf met ongebluste kalk gelegd, waarmee hun hindoeïstische en islamitische uitvaartriten hun werden ontzegd.

De suikerfabriek sloot in 1986 en de rumproductie verhuisde naar Paramaribo. Wat er staat is een groot, roestend fabrieksterrein: het zes verdiepingen hoge fabrieksgebouw, tandwielen van meer dan drie meter doorsnee, persmachines, een stuk spoor met een locomotief en de directeurswoning op palen. In 2006 kwam er een monument voor de 24 doden van 1902, in 2010 het beeld voor 120 jaar Javaanse immigratie van John Djojo, in 2022 het Monument voor de Gevallen Helden van Rahied Abdoel, en in december 2023 opende op het terrein een Culinary, Craft & Art Center.

Veelgestelde vragen

Staat Mariënburg in de emancipatieregisters van 1863?

Ja. Op 1 juli 1863 werden op Mariënburg 99 mensen vrijverklaard, en daarbij werden 21 nieuwe achternamen ingeschreven. Die namen staan in het emancipatieregister van het district Commewijne, doorzoekbaar via de database Emancipatie 1863 van het Nationaal Archief.

Wat gebeurde er in 1902 op Mariënburg?

Op 29 juli 1902 werd directeur James Mavor gedood tijdens een loonconflict met contractarbeiders. Een dag later opende de koloniale troepenmacht het vuur op de stakers. De bronnen komen uit op 24 doden; over het aantal gewonden lopen zij uiteen, 32 of 39. In 2006 werd er een monument voor de 24 doden onthuld, in 2022 gevolgd door het Monument voor de Gevallen Helden.

Kun je Mariënburg bezoeken?

Ja, het terrein ligt ruim 20 km van Paramaribo aan de weg voorbij Nieuw Amsterdam en is vrij toegankelijk. De suikerfabriek sloot in 1986 en staat er vervallen bij; sinds december 2023 is er ook een Culinary, Craft & Art Center. Onze Commewijne-dagtour (€75 p.p.) kan hier op verzoek langs.